Over informatielekken, geheimhouding en de meerwaarde van feitenonderzoek
Dat delen van de Rijksbegroting daags voor Prinsjesdag uitlekken (of neutraler gezegd: voortijdig naar buiten komen) lijkt inmiddels bijna traditie. Extra miljarden voor defensie, koopkrachtmaatregelen of lastenverlichting verschijnen vaak al in de media voordat de minister van Financiën het koffertje opent.
De term ‘lekken’ suggereert dat geheime of vertrouwelijke informatie bewust naar buiten wordt gebracht. Bij het lekken van delen van de Rijksbegroting lijkt de schade doorgaans beperkt. Vaak wordt aangenomen dat (adviseurs van) kabinetsleden zelf vroegtijdig informatie over de nieuwe Rijksbegroting delen om reacties op beleidsvoornemens al vóór de officiële presentatie te peilen en waar nodig bij te sturen. Zonder dat goed te praten, zijn er ook situaties waarin het (voortijdig) delen van informatie kwalijker is. Denk aan ‘gelekte’ informatie waarmee iemand financieel voordeel kan behalen of aan politiek gevoelige dossiers, zoals de locatie van een nieuw AZC of de ontwikkeling van een windmolenpark.
Schending van een ambtsgeheim is geen lichte normovertreding, maar een misdrijf (artikel 272 Wetboek van Strafrecht). Toch is niet ieder informatielek strafbaar. Daarvoor moet sprake zijn van een geheim dat uit hoofde van ambt, beroep of wettelijk voorschrift moet worden bewaard. Bovendien moet degene die de informatie deelt weten, of redelijkerwijs vermoeden, dat hij of zij die geheimhoudingsplicht schendt (opzettelijk schenden).
Vertrouwelijke versus geheime informatie
BING heeft de afgelopen jaren, met name bij gemeenten, regelmatig feitenonderzoek verricht naar informatie die eerder dan bedoeld naar buiten is gekomen. Aan de hand van interviews, dossieronderzoek en/of digitaal onderzoek brengen wij in kaart wie op welk moment toegang had tot welke informatie. Vervolgens onderzoeken wij hoe de informatie zich heeft kunnen verspreiden en proberen wij vast te stellen wie daarvoor verantwoordelijk is.
Regelmatig starten wij een dergelijk onderzoek omdat het vermoeden bestaat dat geheime informatie is gelekt. In de praktijk zien wij dat de begrippen vertrouwelijk en geheim in het lokale bestuur vaak door elkaar worden gebruikt, terwijl zij juridisch een andere status hebben.
Voor ambtenaren geldt op grond van artikel 9 van de Ambtenarenwet een geheimhoudingsplicht voor informatie waarvan zij uit hoofde van hun functie kennisnemen en waarvan zij redelijkerwijs moeten begrijpen dat die niet openbaar mag worden gemaakt.
Voor bestuurders, zoals raads- en collegeleden, ligt dat anders. Het uitgangspunt van een democratisch controleerbaar lokaal bestuur brengt mee dat de informatie waarop bestuurlijke besluitvorming is gebaseerd in beginsel openbaar is. Daarom bepaalt artikel 87 van de Gemeentewet dat de raad, het college of de burgemeester alleen geheimhouding kan opleggen bij een gemotiveerd besluit én wanneer een van de belangen uit artikel 5.1 van de Wet open overheid dat rechtvaardigt. Zonder zo’n besluit rust op de informatie geen geheimhouding in de zin van de Gemeentewet.
In de praktijk ontstaat daardoor soms een grijs gebied. Een bestuurder kan beschikken over informatie waarvan iedereen begrijpt dat die voorlopig binnenskamers moet blijven, terwijl formeel nog geen geheimhouding is opgelegd. Betrokkenen spreken dan vaak af de informatie vertrouwelijk te behandelen als een gentleman’s- (of woman’s-) agreement. Zo’n afspraak kan bestuurlijk of collegiaal begrijpelijk zijn, maar maakt de informatie juridisch nog niet geheim. Schending van zo’n afspraak is daarom niet zonder meer hetzelfde als schending van een wettelijke geheimhoudingsplicht (zoals beschreven in de Gemeentewet), al kan het delen van de informatie, afhankelijk van de omstandigheden, wel bestuurlijk of moreel verwijtbaar zijn.
Ook zonder formeel geheimhoudingsbesluit kan een ambtsgeheim bestaan
Toch is het ontbreken van een formeel geheimhoudingsbesluit (conform de Gemeentewet) niet altijd doorslaggevend, zo blijkt uit een recente uitspraak van de Hoge Raad. Op 13 januari 2026 (ECLI:NL:HR:2026:32) liet de Hoge Raad de veroordeling van een voormalig wethouder wegens schending van een ambtsgeheim in stand, hoewel geen formele geheimhouding op grond van de Gemeentewet was opgelegd.
De Hoge Raad oordeelde dat het ontbreken van een formeel geheimhoudingsbesluit niet bepalend is voor de vraag of sprake is van een geheim in de zin van artikel 272 Wetboek van Strafrecht. Het hof had geoordeeld dat de wethouder redelijkerwijs moest vermoeden dat de doorgestuurde informatie geheim was. Met andere woorden: een geheimhoudingsplicht in het lokale bestuur kan niet alleen voortvloeien uit een formeel besluit van de raad of het college, maar ook uit de aard van het ambt of van de informatie zelf.
Is feitenonderzoek wel zinvol?
Geregeld is de kring van potentiële informatieverspreiders groot of wordt de kans dat er sporen te vinden zijn, niet groot geacht. Is onderzoek dan wel zinvol? Deze vraag wordt toch vaak met ‘ja’ beantwoord door onze opdrachtgevers. BING brengt in kaart wie wanneer toegang had tot welke informatie, achterhaalt de juridische status van de vroegtijdig naar buiten gekomen informatie en onderzoekt hoe deze informatie zich heeft kunnen verspreiden. Indien mogelijk wordt vastgesteld wie daarvoor verantwoordelijk is. Naast het zo mogelijk achterhalen van de ‘dader’ is ook de signaalfunctie van een onderzoek belangrijk. Een nevendoelstelling is daarnaast het verkrijgen van procesmatige en organisatorische aanbevelingen om het risico van herhaling te voorkomen of beperken. Heeft uw organisatie te maken met een (vermeend) lek, onduidelijkheid over de status van informatie of twijfel over de reikwijdte van een geheimhoudingsplicht? BING denkt graag mee over een passende (maatwerk)aanpak.
